ءبىز كەزەكتى بۇل جازبامىزدا ءاننىڭ تاريحى مەن تابيعاتىنا توقتالساق پا دەگەن ءۇمىتىمىز بار. كەمەڭگەر كەڭىستىگىندە شەكارا بولۋشى ما ەدى. قولىمىزدا قاتتالىپ، ىقىلىم زامانالاردان جەتكەن مۋزىكاعا بايلانىستى كونە جادىگەرلەردى ساراپتاي وتىرىپ، ءال-فارابي مەن ابايدىڭ ساز ونەرىندە دە ءوزارا رۋحاني ساباقتاستىقتا بولعاندىعىن باعامدادىق. بۇل ەندى باسقا تاقىرىپقا نىسپى تارتىپ تۇرعاندىقتان جاراتقان جاقاسا، ءساتى تۇسكەن كۇن قايىرا سوعارمىز دەگەن ويمەن ايال ەتتىك.

حاكىمنىڭ كوپ ەڭبەكتەرىنىڭ ارتتاعى الاش بالاسىنا تولىعىمەن جەتپەگەندىگى جايلى باسپا ءسوز بەتتەرىندە بىرنەشە دۇركىن شاڭ بەرگەندىگى بار. راسىندا وسى ءبىر كۇماننىڭ انىققا اينالعاندىعىنا حاكىمنىڭ ءوز ولەڭدەرى ارقىلى تاعى دا كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. «ءاندى سۇيسەڭ مەنشە ءسۇي» دەپ قاتاڭ تالاپ قويا بىلەتىن كەمەڭگەردىڭ ءان تابيعاتىنا ابدەن قانىق بولعاندىعى ءشۇباسىز. سويتكەن اباي ءان دەگەنىمىز نە، ونىڭ سىرى مەن سىمباتى قانداي بولۋ كەرەك دەگەن سۇراقتارعا «بىلىمدىدەن ايامان ءسوزدىڭ مايىن، التى ولەڭمەن ءبىلدىردىم ءاننىڭ جايىن» دەپ ءان تاقىرىبىنىڭ وزىنە عانا التى ولەڭ ارناعاندىعىن ايتادى. ال ابايدىڭ اكادەميالىق سۇزگىدەن ءوتىپ، جەكە كىتاپ رەتىندە قۇراستىرىلعان ەكى توم ەڭبەگىندەگى ءان تاقىرىبىنا جازىلعان ولەڭدەرىنىڭ سانى ۇشەۋ عانا. ءبىز توبەدەگى تاقىرىپقا ورالماس بۇرىن الداعى ايتىلماق اڭگىمەمىزدىڭ تۇزدىعى ءۇشىن ءۇش ولەڭنىڭ بىرەر جولى جايىندا عانا قىسقاشا ءسوز شىعىنداساق دەگەن ويىمىز بار. «كوبىنەسە ءان باسى كەلەدى اششى، كەل تىڭدا دەپ وزگەگە بولار باسشى» - دەيدى حاكىم اباي. ولەڭنەن تۇسىنگەنىمىز، اسقار سۇلەيمەنوۆشە ايتساق «داۋىستى ءسال بۇقتىرىپ الىپ ىرا كوتەرەتىن» العاشقى اششى داۋىس ەل نازارىن وزىنە ەلىتەتىن ءاننىڭ ايرىقشا ءتاسىلى ەكەن. ال دەگەندە سامعاتا ۇشىرىپ الىپ، قاۋىرسىنشا قالىقتاتاتىن وسى ءبىر ءتاسىل نامازدىڭ ازانى ىسپەتتى. تەك ءان باسىندا عانا ايتىلاتىن اڭداتپا بۇل ۇعىمنىڭ كوپتەگەن اندەرىمىزدىڭ كەلسىن كەلمەسىن ءار جەرىندە قولدان قيىستىرىلۋى ءان ونەرىنىڭ كيەسىن كەتىرىپ-اق تۇر. سودان شىعار داۋىس كورسەتۋ دەگەندى جالاۋ ەتىپ ءان ايتۋ دەگەنىمىز ايعايلاي بەرۋ دەيتىندەي موجانتوپاي دارەجەگە قۇلدىرادىق. قازاقتىڭ «ءان بىلمەگەن ويبايعا (داۋىسقا) زورلايدى» دەگەنى وسىنى كورسەتەدى. وسى ءبىر ويدىڭ اباي اۋىزىمەن «قۇر ايعاي باقىرعان، قۇلاققا ءان بەكەن...» دەپ تە تۇرلەنەتىنى بار. بۇل عاسىرلار تاجىريبەسىندەگى حالىق تالعامىمەن قۇنانباي بالاسىنىڭ پايىم پاراساتىنىڭ ءاماندا ءبىر ارنادا ۇنەمى توقايلاسىپ وتىراتىندىعىن كورسەتەدى. مۇنى قىسقاشا عانا زەردەلەر بولساق، ءاندى داۋىستان بولەك اقىل مەن جۇرەك، تالعام مەن تانىم سەكىلدى قاسيەتتەردىڭ ايتاتىنىن كورسەتەدى. كەمەڭگەردىڭ «ادام از مۇنى ءبىلىپ ءان سالارلىق» دەگەن ويىنىڭ استارى وسىنى اڭداتادى. اڭگىمەمىزدىڭ اۋانىن ابايمەن دەستەلەۋىمىزدىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە جوق ەمەس. اقىلدىڭ (بۇل جەردە ءبىلىمنىڭ دەيىكشى) جوقتىعى بۇگىنگى انشىلەردىڭ «قۇتىنا» اينالىپ تۇر.

سونىمەن، وي تامىزدىعىنا تۇرتكى بولعان «بودە ءۇي» ءسوزى XVIII عاسىردىڭ زور تۋىندىسى «ءشاپيباي-اۋ» انىندە عانا تۇڭعىش رەت كەزدەسەدى. ءشاپيدىڭ كىم بولعاندىعىن ەرۋديت عالىم تالاسبەك اسەمقۇلوۆ “وتۋكەن” سايتىندا تولىققاندى جازعاندىقتان ونى قايتالاپ جاتۋدى ارتىققا سانادىق. سالتىمىزدا جاسى بارشىن تارتىپ، وتىرىپ قالعان قىزدى جاساۋىمەن جەكە شىعارىپ وڭاشا كيىز ءۇي تىگەتىن جورالعى ساقتالعان. وسىنى «بودە ءۇي» دەيدى. بۇعان جار ىزدەگەن جىگىتتەردىڭ كەلىپ كەتۋىنە رۇحسات ەتىلەتىن بولعان. وسى ۇعىمعا بايلانىستى جازىلعان كورنەكتى قالامگەر قاليحان ىسقاقتىڭ دا «بودە» دەگەن شىعارماسى بار. قالەكەڭ وندا ون ەكىگە تولعان بويجەتكەننىڭ وڭ جاققا شىعارىلىپ، جەكە ءۇي تىگىلۋىن «بودە» دەپ اتايدى دەگەن سىڭايدا جازادى. بۇل ورايدا جاسىمىز كىشى بولسا دا جازۋشى ەڭبەگىنە از-كەم تۇزەتۋ جاساعىمىز كەلەدى. قالەكەڭ ايتىپ وتىرعان ون ەكىگە تولعان بويجەتكەندى ءۇيدىڭ وڭ قاپتالىنداعى شىمىلدىق ىشىنە جەكە شىعارۋىن قازاقتا كوسەگە دەيدى. وسى كوسەگە ءسوزى، كەيىن كەلە باسقا ماعىناعا ۇلاسقان ءتارىزدى. اينالاسى شىمىلدىقپەن كومكەرىلگەن قىز توسەگىنە ەركەك كىندىكتىنىڭ قول تيگىزۋىنە بابالار تانىمى قاتاڭ تيىم سالاتىن بولعان.

اڭگىمە بارىسىندا انشىلەرىمىزدىڭ الەۋەتى (ينتەلەكتىسى) جايىندا ۇزىلگەن ءبىر ءسوزىمىزدى ارمەن قاراي ۇستەي تۇسكىمىز كەلەدى. ەسىمدەرى ەلگە ءمالىم انشىلەرىمىزدىڭ ءوزى «ءشاپيباي-اۋ» انىندەگى «بودە ءۇي» ءسوزىن «ءباداۋي» دەسە، تاعى بىرەۋلەرى «بودەبي» دەپ ايتىپ ابدەن جەنتەكتەپ ءبىتتى. وسى ورايدا وقىرمان ساناسىنا مىنا ءبىر ماسەلەنى دە سىنالاي كەتكىمىز كەلەدى. ءار زامانانىڭ وزىنە ءتان سوزدىك جارالىمى (لەكسيكونى) بولاتىنى سەكىلدى ءاننىڭ دە ءار عاسىرلىق اۋەزى بولادى. سەبەبى ءسوز بەن ساز ءاپالى-سىڭلىلى ادامدار سەكىلدى. دومبىرانىڭ قوس ىشەگىندەي وسى ءبىر قوسامجار ۇعىمدى بىرىنەن-بىرىن بولەك قاراستىرۋ تىپتەن اقىلعا تومپاق.

مۋزىكا ماماندارى كۇي ونەرى تاريحىنىڭ شەجىرەسىن IX عاسىرداعىعى قورقىتتان بەرى قاراي تاراتاتىنى ءمالىم. ءبىر قىزىعى زەرتتەلگەن ەڭبەكتەرگە سەنسەك ءان ونەرى ودان مىڭ جىل كەيىن، ياعني XIX عاسىردان باستاپ قانا پايدا بولا باستاعان ەكەن. سوندا دەيمىن-اۋ، دومبىراسى بولا تۇرا ساز، سەزىمى بولا تۇرا ءان سالماستان ءبىزدىڭ بابالارىمىز ون عاسىر بويى جارىلىپ كەتپەي قالاي عانا شىدادى ەكەن. ارينە، قايران قالدىرارلىق جاعداي. بەرگىنى ايتپاعاندا ءبىرجان سال مەن اقان سەرىنىڭ ارعى جاعىندا داۋىلپاز دارىندار شوعىرى (گالەرياسى) بولمادى دەگەنگە كىم سەنەدى. بۇل ونەر ساڭلاقتارى تەك بارد (ءسوز، ساز، ورىنداۋشى ۇشتىگىن ۇشتاستىرعان دارىن) بولىپ عانا قويماي ارىدەگى ونەر يەلەرىنىڭ جاۋھار مۇرالارىنىڭ جاناشىر جەتكىزۋشىسى بولعاندىعى تاعى دا ايدان انىق قوي.

راس، كەسەلدىڭ ءبارى كەشەگى كەر زاماننان باستالدى. 1933 جىلدىڭ بەدەرىندە ءدىن مەن ەسكىلىكتى (فەوداليزمدى) كوكسەپ وتىر دەگەن جالامەن بەس جۇزدەن استام ءان ءماتىنى تۇرمەگە توعىتىلدى. مۇنىمەن تىنشىر قىزىلدار ما، العاشقى سوققىدان اۋىر جاراقات العان قازاق ءانىن ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى ساياسي بۇلعاق ەكىنشى رەت تاعى دا بۇتارلادى. بىلگەن ادامعا كونەدەن سىر شەرتەتىن كوپ اندەرىمىزدىڭ ءسوزى XX عاسىردىڭ تىلىمەن جازىلعان (كۇمان ەتسەڭىز كۇبىرلەپ ايتىپ كورۋىڭىزگە ابدەن بولادى. ءبارىبىر دە باعزىنى مەڭزەر بىردە-بىر ۇعىمدى تاپپاسىڭىز يمانداي كامىل). ال اۋەن بولسا قولدان تەلىگەن جالعان ماتىنگە جانى يسىنە الماي بوتاسى ولگەن بوزىنگەندەي اڭىراپ تۇر. قىسقاسى، حالىق ءانى دەگەن جالپىلاما ات جامىلعان قازاق ءان ونەرىن ءار عاسىرعا جەكە-جەكە جىلىكتەپ، حرونولوگيالىق تۇرعىدان بىرىزدىلىككە تۇسىرەتىن مەزگىل ميزامى الدەقاشان جەتتى. ءبىزدىڭ بۇل تالپىنىسىمىز وسىنىڭ باستاپقى سەڭى دەسەك تە بولادى. سونىمەن ورىنداماق العاشقى ءانىمىز «ءشاپيباي-اۋ».

ءسوز ۇستارتقان ادام رەتىندە بىردەن ايتا كەتەيىن. بۇل ءاننىڭ دە قازىرگى ءماتىنى XVIII عاسىردىڭ ءتىلى (ءسوزى) ەمەس. قوس شۋماقتان عانا تۇراتىن ەسىل ءاننىڭ ەكىنشى شۋماعىن ايتۋعا اۋزىمىزدىڭ داۋالاماعانى دا وسى. ىزدەر جوقشىسى تابىلسا ءتۇپنۇسقا تەكىستىڭ ءارحيۆتىڭ ءبىر قالتارىسىنان ۇشىراسا كەتۋى دە ابدەن مۇمكىن عوي. ال ۇشىعىن ۇستاتپاعان جاعدايدا اۋەننىڭ تۇپكى ءتىنىن ساقتاي وتىرىپ ءماتىندى ءتول XVIII عاسىرلىق تىلدە ءتۇزىپ شىعۋعا دا بولار ەدى. ازىرشە مۇنى كەلەسى كۇندەردىڭ ەنشىسىنە قالدىرا تۇرالىق. اللا جەتكىرسە «ءان عۇمىر» ايدارىنىڭ ارى قاراي جالعاساتىندىعىن قاپەرلەرىڭىزگە سالا كەتكىمىز كەلەدى.

قۇرمەتپەن: ىقىلاس وجاي ۇلى